03154822606
حافظه انسان

در حال حاضر شواهد زیادی وجود دارد که حافظه ی ما نه تنها بهتر از آن چیزی است که فکر می کنیم بلکه ممکن است در حقیقت فوق العاده نیز باشد . {1}با پی بردن به حافظه ی فوق العاده ی خود و رسیدن به اعتماد به نفس ، می توان در تمام فعالیتهای ذهنی از جمله یادگیری حفظ لغات زبان انگلیسی کاملاً موفق بود.

ویژگی عمده ی حافظه ، حفظ و نگه داری است. یادآوری، تشخیص و اجرا، آثار و نتایج حفظ می باشد.

حافظه انسان

حافظه و چگونگی عملکرد آن

 

از نظر مادی یا فیزیولوژی حافظه

در مغز انسان میلیونها سلول عصبی وجود دارد که هر یک هزاران اتصال با سلولهای دیگر دارد و به رغم پیچیدگی و محدود بودن به لحاظ حجمی، شاهراه ذهن و فکر است. امروزه دانشمندان و متخصصان مغز و اعصاب در حال بررسی این مسئله هستند که مغز چگونه باعث ایجاد فکر، افعال، احساسات و در نهایت هوشیاری می شود.

اما درک چگونگی عملکرد این دستگاه پیچیده حتی برای نخبه ترین دانشمندان هم کار دشواری است. اما نتیجه موفقیت در این کار دستاورد بسیار عظیمی خواهد بود.

یک متخصص مغز و اعصاب به نام  نورمن واینبرگر  از دانشگاه کالیفرنیا می گوید:”اگر ما مغز و طرز کار آن را کاملا درک کنیم، می توانیم هم قابلیتها و هم محدودیت های فکر، احساسات، منطق، عشق و هر جنبه دیگر زندگی بشر را بشناسیم.”

اما چه چیزی باعث می شود تا شناخت مغز و نحوه عمل آن این گونه دشوار باشد؟

به گفته اسکات هویتل از مرکز علوم مربوط به مغز و اعصاب در دانشگاه دیوک، پاسخ استاندارد به این سوال چیزی مانند این است:” مغز انسان پیچیده ترین شیئ در جهان شناخته شده است ... پیچیدگی آن باعث شده تا الگوهای ساده برای درک آن کارایی نداشته باشند و نتوان برای درک آن الگوهای دقیقی ارائه کرد.”

هرچند این پاسخ کلی صحیح است، اما هویتل می گوید که این پاسخ , پاسخ کاملی به آن سوال نیست. مانع واقعی در علم شناخت مغز این است که ما از درون به موضوع نگاه می کنیم. هویتل و دانشمندان دیگر به هنگام مطالعه خود مغز، نمی توانند مغز خود را کنار گذاشته و از محیطی خارج از تجربیاتی که در باره آن دارند به آن بنگرند.

او می گوید:”یکی از عوامل زیان آور در کار تحقیق در باره مغز و شناخت آن این است که همه ما تصور می کنیم مغز را یا لااقل مغز خودمان را به واسطه فکر و تجربه درک می کنیم و آن را می شناسیم. اما تجربیات درونی و فردی ما برای درک اینکه مغز چگونه کار می کند راهنمایی بسیار ضعیف است.”

آندرس گارم از دانشگاه کپنهاگ دانمارک که برای تحقیق در باره فرایند عصبی جمع آوری اطلاعات بصری بشر، از عروس دریایی به عنوان الگو استفاده می کند می گوید:”اینکه آیامغز انسان می تواند خودش را بشناسد یا نه یکی از قدیمی ترین مسائل فلسفی است.{2}

1-2   از نظر معنوی یا روانشناسی حافظه

حافظه به عنوان ثبت اطلاعات در ذهن، اساس و پايه يادگيري را تشكيل مي‏دهد. اگر حافظه را از زندگي انسان حذف كنيم قادر به انجام هيچ كاري، حتي عمومي‏ترين رفتارهاي اختياري، مثل غذا خوردن، لباس پوشيدن، سخن گفتن و مانند آن نخواهد بود. بدون ياري حافظه، شما نمي‏توانيد درباره خودتان بيانديشيد؛ زيرا همين مفهوم «خود» مستلزم نوعي احساس پيوستگي است كه تنها حافظه مي‏تواند براي شما فراهم كند.

از «حافظه» تعاريف گوناگوني به عمل آمده است؛ از جمله: حافظه به‏ خاطرسپاري رويدادها و اطلاعات و همچنين يادآوري آنهاست. حافظه كنشي است كه تجارب گذشته را دربر مي‏گيرد. حافظه رويدادهاي حال را نگه‏داري مي‏كند و خاطرات گذشته را به ياد مي‏آورد.

 

انواع حافظه انسان :

تقسیم‌بند‌ی‌های متعددی برای حافظه وجود دارد . حافظه را به سه دسته ی زير مي توان تقسيم بندي نمود :  

الف. حافظه حسّي

در اين حافظه، اطلاعات حسّي ذخيره مي‏گردند. محرّك‏هاي فيزيكي خارجي مثل، حرارت، نور، صوت، و مانند آن به وسيله اندام‏هاي حسّ بينايي، شنوايي، و مانند آن دريافت مي‏شوند و قريب يك تا سه ثانيه يعني در مدت زمان كمي در حافظه حسّي ذخيره مي‏شوند. البته در زندگي روزانه، به بسياري از مسائل توجه نداريم. از اين‏رو، آن را به حافظه نمي‏سپاريم. حافظه حسّي نخستين مرحله خبر پردازي بوده و مهم‏ترين دليل فراموشي اطلاعات از حافظه حسي بي‏توجهي به آن است .

ب. حافظه كوتاه مدت

اگر اطلاعات مورد توجه قرار گیرند به حافظه کوتاه مدت وارد می شوند و برای حداکثر 30 ثانیه ذخیره می شوند . اطلاعات در این نوع حافظه به صورت رمز در می آید . آنها رمزهای صوتی ، دیداری یا معنایی هستند ، بدین معنا که رمز صوتی یا شنیداری به صدا و رمز دیداری به تصویر ذهنی و رمز معنایی به معنای حرکات وابسته هستند . البته رمز شنیداری به معنای اینکه مطالب تکرار و مرور ذهنی شوند از رمزهای دیگر غالب تر است . اگر بخواهیم از فراموشی در حافظه کوتاه مدت جلوگیری کنیم باید اطلاعات را مرتب تکرار کنیم . زیرا گنجایش حافظه کوتاه مدت محدود است و همین امر علت فراموشی است  زیرا اطلاعات جدید جای اطلاعات قبلی را می گیرند .

با توجه به اينكه گنجايش حافظه كوتاه مدت محدود است، زماني كه اين گنجايش تكميل مي‏شود، اطلاعات قبلي بايد از آن خارج گردند تا اطلاعات تازه‏اي وارد آن شوند. به اين پديده «جانشيني اطلاعات» مي‏گويند. بنابراين، عامل مهم فراموش شدن مطالب از حافظه كوتاه مدت و جانشين شدن مطالب جديد با آن مطالب است. از اين‏رو، اگر بخواهيم مطلبي را براي مدتي در حافظه كوتاه مدت نگه داريم، بايد آن را تكرار كنيم. اين تكرار از ورود مطالب تازه به اين حافظه جلوگيري به عمل مي‏آورد و مانع جانشيني مطالب جديد با مطالب موجود در حافظه مي‏شود.

به حافظه كوتاه مدت، حافظه «فعّال» هم مي‏گويند؛ زيرا اين حافظه با اطلاعاتي كه به طور فعّال در ذهن وجود دارند براي انتقال به حافظه دراز مدت سرو كار دارد. اين حافظه را مي‏توان حافظه «هوشيار» ناميد؛ زيرا فرد از تمام محتواي آن آگاه است.

پ. حافظه دراز مدت

مطالبي كه به حافظه كوتاه مدت انتقال داده مي‏شوند اگر تكرار گردند به حافظه بلند مدت انتقال مي‏يابند  و گرنه در مدت زمان کمی فراموش می شوند . البته تکرار صرف مدنظر نیست ، بلکه منظور از تکرار نوعی ارتباط مطالب جدید با مطالب از قبل آموخته شده است . بنابراین  رمز گردانی در حافظه بلند مدت به صورت رمز معنایی است ، بر خلاف حافظه کوتاه مدت که رمزگردانی به صورت رمزدیداری و شنیداری است . برای حافظه بلند مدت ، هیچ محدودیتی وجود ندارد و هیچگاه حافظه بلند مدت پر نمی شود تا مثل حافظه کوتاه مدت , نیاز به آن باشد که برای ورود مطالب جدید  مطالب قبلی حذف گردند .

دانشمندان معتقدند: چيزي به نام «فراموشي» در حافظه بلند مدت وجود ندارد، بلكه بايد علل به ياد نيامدن را جستجو کنیم . لفتوس در رابطه با اهمیت حافظه بلند مدت می گوید: ما همه آگاهیم که انسانها می توانند مقادیر هنگفتی اطلاعات ، کلمات ، نامها ، صورتها و مکانها را به طور دایم یا نیم دایم در مخزن دراز مدت خود ذخیره کنند . بدون مخزن دراز مدت ، چیزی وجود نخواهد داشت . نه کتاب ، نه تلویزیون ، نه یادگیری و نه ارتباط , زیرا توانایی یاد آوری گذشته است که به ما امکان می دهد تا به شکلی پویا با محیط خود کنش متقابل داشته باشیم .

برخي از مطالب به دليل داشتن ارزش زياد، بدون تكرار و تمرين، رمزگذاري شده، در حافظه بلندمدت نگه‏داري مي‏شوند؛ مثلاً، وقتي انسان خبر ارزشمندي را به يكباره مي‏شنود، هرگز احتياج به تكرار اين خبر براي جايگزين شدن آن در حافظه بلندمدت ندارد، بلكه صرف شنيدن خبر، خود عامل جاي گرفتن آن در حافظه بلندمدت است .

بيشتر رويدادهاي مهم، كه در زندگي تكرار مي‏شوند، به حافظه درازمدت انتقال مي‏يابند و بنابراين، مي‏توان از اين حافظه براي تفسير، طبقه‏بندي و پاسخ دادن به تجارب روزانه سود برد.

تحقيقات انجام شده نشان مي‏دهند كه اطلاعات موجود در حافظه درازمدت هرگز فراموش نمي‏شوند؛ زيرا افرادي كه به خواب مصنوعي رفته‏اند خاطرات دوران كودكي فراموش شده خود را به ياد آورده‏اند. بنابراين، فراموشي به اين دليل است كه وقتي فردی مي‏خواهد مطلبي را به ياد آورد نشانه ‏ها يا سرنخ‏هاي بازيابي لازم در اختيار او نيست.

 

اطلاعات در حافظه دراز مدت براي ذخيره‏سازي به سه صورت رمزگرداني مي‏شوند:

 

1)   حافظه‌ی معنایی: در اين قسمت، معاني ذخيره مي‏گردند. براي نمونه، هنگامي كه در يك كتاب جمله‏اي را مي‏خوانيم معناي آن را حفظ مي‏كنيم، نه كلمات يا ويژگي‏هاي دستوري را كه در آن جمله به كار رفته‏اند.

 

2)   حافظه‌ی رویدادی: اين نوع حافظه مربوط به خاطرات فرد از تجارب شخصي خود است كه شامل رخدادها و اتفاقاتي مي‏شود كه در زندگي فرد رخ داده و به زمان و مكان خاصي وابسته‏اند.

 

 

3)   حافظه‌ی روندی: اين نوع حافظه، كه روند انجام كاري را شامل مي‏شود، مربوط به فعاليت‏هاي فيزيكي و جسماني است كه به صورت «محرّك ـ پاسخ» ذخيره مي‏شوند. هرقدر عمل بيشتر تكرار گردد ؛ فعاليت خودكار بودن افزايش مي‏يابد. براي نمونه، اگر شخصی براي مدتي طولاني دوچرخه سواري نكرده باشد، به محض اينكه شروع به اين كار مي‏كند، محرّك‏ها پاسخ‏ها را فرامي‏خوانند. وقتي دوچرخه به سمت چپ خم مي‏شود او به طور خودكار، وزن خود را به سمت راست مي‏دهد تا تعادل خود را حفظ كند. از اين‏رو، حافظه روندي به دانستن چگونه انجام دادن يك عمل گفته مي‏شود.

 

مراحل حافظه

حافظه دارای سه مرحله رمز گردانی ، اندوزش و بازیابی است . بدین معنا که در مرحله اول ، مطالب به صورت رمز مورد قبول به حافظه سپرده می شوند در مرحله دوم ، مطالب در حاظه ذخیره و نگهداری می شوند و در مرحله سوم هنگام نیاز ، مطالب از مخزن حافظه فراخوانده می شوند.{3}

نکته قابل ذکر

همان طور که قبلا گفته شده کامپیوتر را با الگو گرفتن از انسان ساخته اند . کامپیوتر دارای دو نوع حافظه ( موقت و دائم) است ، عملکردهای  حافظه موقت کامپیوتر با عملکردهای حافظه کوتاه مدت انسان مشابه است و عملکردهای  حافظه دائم کامپیوتر با عملکردهای حافظه بلند مدت انسان شباهت دارد . اطلاعاتی که در حافظه موقت کامپیوتر قرار می گیرد ، مانند چک نویسی گذراست که روی میز مطالعه یک کتابخانه آماده برای خواندن و پردازش است. اگر این اطلاعات از قبل ذخیره نشده باشد و یا کاربر دستور ذخیره کردن را ندهد ، این اطلاعات از بین خواهند رفت. اطلاعاتی که در حافظه دائم کامپیوتر قرار دارد ، مانند کتابهایی است که با نظم و ترتیب و آدرسی مشخص در قفسه ی کتابهای کتابخانه قرار گرفته است. هر زمان شما اراده کنید ، سریع و فوری می توانید آن کتابها را روی میز مطالعه قرار دهید.

تقسيم بندي فردي حافظه


به طور كلي افراد در يادگيري، مطالعه و نگهداشت مطالب به 4 دسته كه در حقيقت نماينده 4 نوع حافظه اند، تقسيم مي شوند:
- 1  حافظه شنيداري (سمعي)
2  - حافظه ديداري (بصري)
 - 3 حافظه نوشتاري (يدي)
 - 4 حافظه حسابگرانه (آماري)


بايد ياد آور شد بسياري از مردم هنوز اين 4 حافظه را نمي شناسند و حتّي نمي دانند كدام يك از آن ها در وجودشان قوي تر است. البتّه گاه تركيبي از 2 يا 3 نوع حافظه در موضوعات مختلف علمي در فرد موجود است كه بايد آن ها را شناخت و در جهت تقويت شان گام برداشت.{4}

-------------------------

منابع

{1} کتاب ذهن برتر - نویسنده : تونی بازان - ترجمه : فرزانه حامدی ، طیبه رفیعی - ناشر  انتشارات بوکتاب صفحه 17

{2}مقاله مغز چگونه کار می کند ؟-چاپ در: روزنامه رسالت - دوشنبه ۴ شهریور ۱۳۸۷

{3} مقاله نگاهي به حافظه و فراموشي در روان‏شناسي – نشریه معرفت شماره 119 – آبان 1386

{4} مقاله " من چه نوع حافظه ای دارم ؟" – پاسخ : دكتر حسين خنيفر – مجله پرسمان – دی ماه 1380 – پیش شماره 5

 

 

 

 

مالکیت فکری مطالب سایت زود یاد ثبت رسمی شده است .

استفاده از مطالب سایت، برای مقاصد غیر تجاری و با ذکر منبع بلا مانع است.